### సుప్రీంకోర్టు తీర్పు
హిందూ వితంతువుకు వ్యవసాయ భూమిపై ఉన్న పరిమిత హక్కు, హిందూ వారసత్వ చట్టం, 1956 లోని సెక్షన్ 14(1) ప్రకారం సంపూర్ణ యాజమాన్య హక్కుగా మారవచ్చని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. అలాగే, ఆమె మరణించిన సమయంలో వర్తించే వ్యక్తిగత చట్టాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుని వారసత్వాన్ని నిర్ణయించాలని స్పష్టం చేసింది.
జస్టిస్ ఎస్.వి.ఎన్. భట్టి మరియు జస్టిస్ ఎన్.వి. అంజారియాలతో కూడిన ధర్మాసనం ఈ కేసును విచారించింది. సుమారు 45 బిఘాల వ్యవసాయ భూమికి సంబంధించి, ఒక మహిళ మొదటి భర్త కుటుంబానికి చెందిన వారసులకు మరియు ఆమె రెండవ వివాహం ద్వారా జన్మించిన ఇద్దరు కుమారులకు మధ్య వివాదం ఏర్పడింది.
ఈ కేసులో ప్రధాన ప్రశ్న ఏమిటంటే, ఆ భూమి మొదటి భర్త వారసులకు తిరిగి చెందాలా? లేక మహిళకు ఉన్న పరిమిత హక్కు సంపూర్ణ యాజమాన్యంగా మారిన తరువాత, వర్తించే వారసత్వ నిబంధనల ప్రకారం ఆస్తి బదిలీ కావాలా?
### కేసు యొక్క సంక్షిప్త వివరాలు
ఖజానో అనే మహిళ తన మొదటి భర్త మౌజీ రామ్ మరియు వారి కుమారుడు రామ్ చందర్‌కు సంబంధించిన ఆస్తిలో హక్కును వారసత్వంగా పొందింది. అప్పటికి అమలులో ఉన్న చట్టం ప్రకారం, ఆమెకు ఆ ఆస్తిపై పరిమిత హక్కు మాత్రమే ఉండేది.
తరువాత ఆమె బల్ కిషన్‌ను వివాహం చేసుకుంది. ఈ వివాహం ద్వారా ఆమెకు చంద్ర రామ్ మరియు చందర్ భాన్ అనే ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు.
ఖజానోకు ఢిల్లీ భూ సంస్కరణల చట్టం, 1954 ప్రకారం భూమిధర్ హోదా గుర్తించబడింది. ఆమె 1973లో మరణించింది.
ఆమె మరణించిన తరువాత, ఆమె ఇద్దరు కుమారులు భూమి రికార్డుల్లో తమ పేర్లను నమోదు చేయాలని కోరారు. అయితే, మౌజీ రామ్ కుటుంబ సభ్యులు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. ఖజానోకు మొదట పరిమిత హక్కు మాత్రమే ఉన్నందున, ఆస్తి చివరి పురుష యజమాని వారసులకు చెందాలని వారు వాదించారు.
రెవెన్యూ అధికారులు వారి వాదనను తిరస్కరించారు. అనంతరం ఈ వివాదం సుప్రీంకోర్టుకు చేరింది.
### సుప్రీంకోర్టు పరిశీలన
అప్పీల్‌ను కొట్టివేస్తూ, జస్టిస్ భట్టి రాసిన తీర్పులో హిందూ వారసత్వ చట్టం, 1956 లోని సెక్షన్ 14(1) గురించి వివరించారు.
ఈ సెక్షన్ ప్రకారం, చట్టబద్ధంగా గుర్తించబడిన హక్కుతో హిందూ మహిళ ఆధీనంలో ఉన్న ఆస్తి, చట్టంలోని షరతులు మరియు మినహాయింపులకు లోబడి, ఆమె సంపూర్ణ యాజమాన్య ఆస్తిగా పరిగణించబడుతుంది. అంటే, ఆమె కేవలం పరిమిత హక్కుదారుగా కాకుండా సంపూర్ణ యజమానిగా మారవచ్చు.
ఖజానోకు ఉన్న పరిమిత హక్కు, 1956లో హిందూ వారసత్వ చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తరువాత సంపూర్ణ యాజమాన్య హక్కుగా మారిందని ధర్మాసనం పేర్కొంది. ఆమె 1973లో మరణించే సమయానికి ఈ చట్టం ఇప్పటికే అమలులో ఉంది.
ఆమెకు 1954లో హక్కు గుర్తించబడిన సమయంలో అమలులో ఉన్న చట్టం ఆధారంగానే ఆమె హక్కులను ఎప్పటికీ నిర్ణయించాలనే వాదనను కోర్టు అంగీకరించలేదు.
కోర్టు ఈ విధంగా పేర్కొంది:
> “సెక్షన్ 14(1) మరియు దానిలోని వివరణ ప్రకారం, 17-06-1956 నుంచి ఖజానో కేవలం ఆస్తి యజమానురాలిగా మాత్రమే కాకుండా, హిందూ వారసత్వ చట్టం, 1956 ద్వారా ఆమెకు ఉన్న పరిమిత ఆస్తి హక్కు సంపూర్ణ హక్కుగా మారింది. దీనివల్ల 1954 చట్టంలోని సెక్షన్ 50 నుంచి సెక్షన్ 53కు వారసత్వ నిర్ణయ విధానం మారింది.”
### వ్యక్తిగత చట్టం ఎప్పుడు వర్తిస్తుంది?
అప్పీలుదారులు, హిందూ వారసత్వ చట్టం అమలులోకి వచ్చినప్పటికీ, ఖజానోకు మొదట ఉన్న పరిమిత హక్కే వారసత్వాన్ని నిర్ణయించాలని వాదించారు.
ఈ వాదనను తిరస్కరిస్తూ, కోర్టు ఢిల్లీ భూ సంస్కరణల చట్టం, 1954 లోని సెక్షన్ 51(2)ను పరిశీలించింది. ముఖ్యంగా, “ఆమెకు వర్తించే వ్యక్తిగత చట్టం ప్రకారం” మరియు “మరణించినప్పుడు” అనే పదాలపై దృష్టి సారించింది.
కోర్టు పేర్కొన్నది:
> “అందువల్ల, 1954 చట్టం అమలులోకి వచ్చిన సమయంలోనే వ్యక్తిగత చట్టం శాశ్వతంగా నిర్ణయించబడదు. మహిళా భూమిధర్ మరణించిన తేదీన ఆమెకు వర్తించే వ్యక్తిగత చట్టం ప్రకారం, ఆమె ఆస్తిపై హక్కును వారసత్వంగా పొందడానికి అర్హులైన వ్యక్తులను నిర్ణయించాలి.”
ఈ నిబంధనలోని పదాల ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తూ, మహిళ మరణించిన సమయం మరియు ఆమె మరణించే సమయంలో కలిగి ఉన్న హక్కు స్వభావం, అప్పటికి వర్తించే వ్యక్తిగత చట్టం ప్రకారం వారసత్వాన్ని నిర్ణయించడంలో కీలకమని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
ఖజానో 1973లో మరణించినందున, అప్పటికే అమలులో ఉన్న హిందూ వారసత్వ చట్టం ప్రకారం ఆమె సంపూర్ణ యాజమాన్య హక్కును పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని కోర్టు నిర్ణయించింది. అందువల్ల ఢిల్లీ భూ సంస్కరణల చట్టంలోని సెక్షన్ 51(2)(a)(ii) వర్తిస్తుందని పేర్కొంది.
చివరగా, సుప్రీంకోర్టు అప్పీల్‌ను కొట్టివేసింది.
కేసు పేరు: Sultan Singh (Dead) Through LRs and Others v. The Financial Commissioner, Government of NCT of Delhi and Others
